Pamflet: Vermaninge aan de Kercke Godts, II

In mijn vorige blog heb ik naast een meer algemeen stuk een korte beschrijving gegeven van het pamflet met de titel Vermaninge aan de Kercke Godts, die tot Utrecht is, om ghemeenschap der Heyligen te onderhouden in Godt-vruchticheydt, heylicheydt, liefde ende vrede door de eenicheyt des geestes / Franciscus Junius. - Rotterdam, Dirck Lamberse. - 1662. Ik wilde hier de beschrijving van de uiterlijkheden afsluiten met een korte bespreking van de twee illustraties in dit pamflet: een drukkersmerk op het titelblad (links) en een afsluitende illustratie, onder het einde van de tekst dus. Daarna sta ik even stil bij de namen. Voor wie de volledige tekst wil: https://shorturl.at/lUdDA 

Die afsluitende illustratie werd veel toegepast in Nederlands drukwerk, tussen ongeveer 1580 en 1720. We treffen haar aan aan het einde van de tekst, of het einde van een hoofdstuk. Een dergelijk stukje drukwerk werd met een technische term 'cul-de-lampe' genoemd en heeft een driehoekige vorm. Het is vaak een houtsnede en vult, wanneer daar ruimte voor is, de bladzijde mooi op. En zoals zo vaak met dit soort symbolen:

[Perplexity AI: prompt "Op deze cul de lampe staan een beer tussen bladeren afgebeeld. Wat symboliseert dit beeld?"] 
In dit soort zeventiende-eeuwse ornamenten staat de beer vooral voor kracht, woestheid en een halfgetemde natuurkracht, die door het omgevende bladwerk in een decoratief en daardoor “geordend” kader wordt geplaatst. De combinatie van een dier als beer met acanthus- en rolbladeren sluit aan bij de emblematische en heraldische traditie, waar de beer zowel ruwe moed als onbeholpenheid kan aanduiden, en zo de lezer subtiel kan herinneren aan de noodzaak van beteugeling en beschaving van de eigen natuur. 

 

Het drukkersvignet duidt Geloof, Hoop en Liefde aan. Er wordt in de rand verwezen naar 1Kor. 13:13 alwaar ook deze drie waarden worden opgesomd. De ietwat grof gesneden houtsnede biedt toch wat inzicht in de ook hier toegepaste symboliek. Link staat Geloof, vaak met een boek afgebeeld, in het midden Liefde omringd door kinderen en rechts staat Hoop met aan de hand een anker.

Op de titelpagina worden twee namen genoemd: Franciscus Junius (auteur) en Dirck Lamberse (drukker? / boekverkoper).

Begin ik met Dirck Lamberse. Van deze boekverkoper is niet zoveel bekend. In de Short-Title Catalogue Netherlands : The Dutch National Bibliography up to 1801 (kort STCN), is slechts één publicatie van hem opgenomen en u raadt het al, het hier besproken pamflet. Op grond van ander (druk)werk is dus niets meer over hem te vertellen. Maar het is natuurlijk ook zo dat drukkers en boekverkopers vaak in  één persoon verenigd waren. Ook in Thesaurus : Nederlandse boekdrukkers en boekverkopers tot 1700 / Gruys en De Wolf, 1980, wordt Lamberse genoemd met alleen het jaartal 1662. Hij lijkt daarom geen langdurig of groot fonds te hebben opgebouwd. Nog even terug naar de STCN, aldaar wordt gemeld dat er vijf exemplaren bekend zijn van dit pamflet (https://data.cerl.org/stcn/840203454). Met mijn exemplaar komen we dus op zes. In de beschrijving staat ook dat er sprake is van een Latijnse vertaling. Daarover later meer.

En dan Franciscus Junius. Het valt nog niet mee een precieze identificatie te maken van de auteur. De naam Franciscus Junius is bekend, omdat hij rond 1600 hoogleraar Hebreeuws was in Leiden. Hij had een zoon, die ook Franciscus Junius heette en die leefde van 1591 tot 1677. Nu stond mij nog vaag voor de geest dat de moeder van Isaac Vossius ook Junius als achternaam had. En dus pakte ik de Isaac Vossius en zijn kring etc. / F. F. Blok .- 1999 erbij om een en ander nog eens na te lezen. En dan lees ik op blz. 66 in nootje 25: "Franciscus Junius F(rancisci) N(epos), een neef van Isaac Vossius, was een kleinzoon van de theoloog Franciscus Junius (1545-1602); Franciscus Junius F(rancisci) F(ilius), een oom van Isaac Vossius, was de zoon van de theoloog Franciscus Junius". Tja.

Ik houd het er maar op dat de auteur van het pamflet de vermaarde filoloog is, die als een van de eersten studie maakte van oud-germaanse talen als het Gotisch en het Fries. Isaac Vossius bezat een uniek manuscript met een (gedeeltelijke) vertaling van de bijbel in het Gotisch dat onze Franciscus, zijn oom, gebruikte voor zijn gedrukte uitgave van die tekst. Belangrijk om te weten is dat onze auteur ooit theologie had gestudeerd, predikant was geweest, maar geen partij wilde kiezen tussen remonstrant en contra-remonstrant. Daarom moest hij als predikant het veld ruimen en trok hij maar de wijde wereld in. Vele jaren verbleef hij in Engeland, maar tussen 1642 en 1675 was hij terug in Nederland. En had hij kennelijk de gelegenheid om een pamflet over een religieus onderwerp te schrijven. Fransciscus keerde in 1675 op hoge leeftijd terug naar Engeland. Hij stierf in 1677 aldaar in het huis van Isaac Vossius, zijn neef.

Franciscus Junius Jr., Wikimedia

wordt vervolgd